Tuesday, March 21, 2017

Mad and Nomad




Saturday, March 18, 2017

Microsoft Excel - बहुगुणी जोडकाम (शेवटचा भाग)

सुरुवातीलाच 'एक भलामोठा कॅल्क्युलेटर' अशी ओळख करून घेतलेल्या मायक्रोसॉप्फ्ट एक्सेल या सॉफ्टवेअरचे अनेकविध पैलू आपण बघितले. एक्सेलबद्दल अनेकदा कुतुहलापेक्षा बाऊच जास्त असलेला बघायला मिळतो. त्याचं कारण सहाजिक आहे. आपल्याला ज्या गोष्टीचा वारंवार उपयोग करावा लागत नाही तिच्याबद्दल सहसा कुतुहल किंवा आवड निर्माण होत नाही. अनेक लोकांच्या बाबतीत एक्सेलचं नेमकं हेच चित्र असतं. परंतु केला तर या बहुगुणी सॉफ्टवेअरचा किती आणि कसा उपयोग होऊ शकतो त्याची थोडीफार कल्पना आपण घेतली.
नुसते अंक लिहिण्यापासून ते बेरीज वजाबाकी, माहिती, डेटा, त्याचं संकलन, व्यवस्थापन, सादरीकरण यासाठी लागणारे अनेक फॉर्म्युले किंवा फंक्शन्स, अंक-अक्षरं यांची रंगरंगोटी, टेबल्स, ग्राफ्स इत्यादी अनेक फीचर्स आपण बघितली. हे सगळं जरी महत्वाचं असलं तरी त्याहून अधिक महत्वाची एक गोष्ट आहे आणि जिच्यासाठी एक्सेलमधे कुठलंही रेडीमेड फंक्शन आपल्याला दिलेलं नाही, ती म्हणजे लॉजिक, किंवा तर्क. म्हणजे असं की अमूक एक गोष्ट एक्सेलमधे करायची वेळ आल्यास ती नेमकी कशी करावी, कुठलं फंक्शन वापरावं, एकापेक्षा अधिक फंक्शन्स एकावेळी कशी वापरावी हे सुचणं. हे लॉजिक तुमच्या डोक्यात विकसित होतं तेंव्हा तुमची एक्सेलशी खरी ओळख व्हायला लागते. तोवर शिकलेली ऐकलेली फंक्शन्स ही फक्त विखुरलेल्या मण्यांसारखी असतात. ती गुंफणारा धागा म्हणजे हे लॉजिक.
उदाहरणार्थ LEFT चा फॉर्म्युला माहीत असतानाही पूर्ण नावातून पहिलं नाव वेगळं कसं करावं हे कळणं, तीच गोष्ट TEXT-TO-COLUMNS ने करता येऊ शकते हे सुचणं, त्यात LEN आणि FIND वापरलं असता अशी अनेक नावांची यादी असेल तरीही एकाच फॉर्म्युलात हे काम कसं आपोआप होऊ शकतं हे सुचणं, दोन शीट मधे डेटा असल्यास फाइंड चा पर्याय न वाप्रता VLOOKUP वापरणं, IF च्या वापराने डेटाचं वर्गीकरण करणं, या आणि अशा अगणित गोष्टी. त्यामुळे एक्सेल माहिती असणं आणि त्याचा वापर येत असणं यात फरक आहे. एक्सेलचं मॅक्रोपे़क्षा अधिक प्रगत ज्ञान न घेताही त्याचा परिपूर्ण वापर करता येतो पण त्यासाठी विविध गोष्टी करून बघणं गरजेचं आहे, कारण खरी गंमत तिथेच आहे. त्यासाठी आपण आपलीच वैयक्तिक जमा-खर्चाची वही बनवावी, खर्चाची महिनावार नोंदणी करावी, त्याची वर्गवारी करावी, घरातली फोन नंबर्स ची वही एक्सेलमधे बनवावी, अभ्यासाचं वेळापत्रक, व्यायामाची नोंदवही, अशा अनेक गोष्टींची माहिती आपण एक्सेलमधे साठवावी. याने एक्सेलचा सराव, सवय, ओळख हे सगळंच होत जातं आणि आपसुकच आपण या सॉफ्टवेअरमधे 'एक्सेल' होत जातो.
a

Microsoft Excel - मॅक्रो

मायक्रोसॉफ्ट एक्सेल मधील बरीच फीचर्स जी सामान्यतः वापरली जातात ती आपण पाहिली. आता एक असं फीचर बघू जे खरं म्हटलं तर फार किचकट आहे परंतु त्याचाही सोपा वापर करण्याची सोय एक्सेलमधेच आपल्याला दिलेली आहे. ते फीचर म्हणजे मॅक्रो.
मॅक्रो हा एक छोटासा प्रोग्रॅम असतो ज्यात आपण आपल्याला हवी ती ऑपरेशन्स आपल्याला हव्या त्या क्रमाने करण्यासाठी ठरवू शकतो. व तो प्रोग्रॅम रन केल्यास त्या गोष्टी आपोआप होतात. एक्सेल मॅक्रोसाठी वापरली जाणारी प्रोग्रॅमिंग भाषा ही व्हिजुअल बेसिक असते. आता मॅक्रो वापरायचं म्हणजे व्हिजुअल बेसिक आलंच पाहिजे असं काही नाही. अधिक क्लिष्ट व लांबलचक प्रोग्रॅम करण्यासाठी नक्कीच तुम्हाला ती भाषा येणं गरजेचं आहे पण सोपे सुटसुटीत मॅक्रो करण्यासाठी त्याची गरज नाही. कारण एक्सेलमधे मॅक्रो रेकॉर्ड करण्याची सोय आहे.
एक्सेलच्या व्ह्यू टॅबमधे उजवीकडे शेवटचा पर्याय आपल्याला दिसतो तो म्हणजे मॅक्रोज. त्यावर क्लिक केलं असता रेकॉर्ड मॅक्रोज किंवा व्ह्यू मॅक्रोज असे पर्याय दिसतात. त्यापैकी रेकॉर्ड मॅक्रोज वर क्लिक केलं असता त्यापुढे आपण करत जाऊ ती प्रत्येक अॅक्शन प्रोग्रॅमच्या स्वरूपात साठवली जाते. समजा एखाद्या डेटावर आपण वारंवार काम करत असू किंवा एखादं टेबल आपल्याला वारंवार बनवावं लागत असेल तर आपण नेहमी करत असलेल्या अॅक्शन्स, ऑपरेशन्स त्याच क्रमाने मॅक्रो म्हणून रेकॉर्ड केल्या तर पुढे फक्त एका क्लिकवर आपण त्या सगळ्या अॅक्शन्स करू शकतो. याने वेळेची कमालीची बचत होते.
a
परंतु मॅक्रो रेकॉर्ड करताना डेटा चा फॉर्मॅट, तुमच्या ऑपरेशन्स चा क्रम याकडे अतिशय बारीक लक्ष असलं पाहिजे. कारण शेवटी हा प्रोग्रॅम तयार होतो आणि त्यात तुमची छोट्यात छोटी चूकही प्रोग्रॅम इन्स्ट्रक्शन म्हणून साठवली जाते. एका सेल ला रंग देण्याचा एक छोटासा मॅक्रो सोबतच्या चित्रात दिसेल. याचंही एक्सेलच्या इतर फीचर्स सारखंच आहे, प्रत्यक्ष सराव करून बघितल्यावर अधिक चांगलं कळेल आणि मजाही येईल. तेंव्हा जरूर वापरून बघा, मॅक्रोज.

Microsoft Excel - टेक्स्ट टू कॉलम्स आणि रिमूव्ह डुप्लिकेट्स



अनेकदा असं होतं की आपल्यासमोर असलेला डेटा हा नेमक्या आपल्याला हव्या असलेल्या प्रकारे मांडलेला नसतो. आणि त्याला नीटनेटकं करणं हे मोठं कठीण काम होऊन बसतं. कॉपी पेस्ट करावं तरी वेळ खूप जाऊ शकतो आणि शिवाय चुकाही होऊ शकतात. अशा वेळी एखादं रेडीमेड फंक्शन असावं असं वाटतं. हीच गरज लक्षात घेऊन एक्सेलमधे काही 'डेटा टूल्स'आपल्याला दिलेली आहेत. मागील भागात आपण सॉर्ट व फिल्टर ही टूल्स बघितली. आता त्याचसोबत असणारी दोन महत्वाची टूल्स बघू. ती टूल्स म्हणजे 'टेक्स्ट टू कॉलम्स' आणि 'रिमूव्ह डुप्लिकेट्स'

टेक्स्ट टू कॉलम्स टूल नावाप्रमाणेच टेक्स्ट टू कॉलम कन्व्हर्जन करण्यात आपली मदत करतं. उदहारणार्थ, समजा तुमच्याकडे एखादा डेटा आहे ज्यात एका कॉलम मधे फोन नंबर आहेत जे कंट्री कोड, एरिया कोड व मूळ नंबर अशा प्रकारे लिहिलेले आहेत. आता त्यातून तुम्हाला तीन वेगवेगळे कॉलम्स तयार करायचे आहेत. हे करण्यासाठी सर्वोत्तम मार्ग टेक्स्ट टू कॉलम असू शकतो. आपली डेटा रेंज सिलेक्ट करून डेटा टॅब मधील डेटा टूल्स मधे असलेल्या टेक्स्ट टू कॉलम बटनावर क्लिक करावं.

एक विंडॉ आपल्याला दिसते ज्यात फिक्स्स विड्थ किंवा डिलिमिटेड असे दोन पर्याय असतात. त्यातील फिक्स्ड विड्थ हा पर्याय निवडावा. फिक्स्ड विड्थ मधे निर्धारित अक्षरसंख्येनंतर दिलेल्या टेक्स्टला कॉलम मधे विभागलं जातं. मोबाईल नंबरच्या बाबतीत कंट्री कोड, एरिया कोड यांची लांबी बदलत नसल्याने फिक्स्ड विड्थ हा पर्याय योग्य ठरतो. नेक्स्ट बटनावर क्लिक केले असता आपल्याला कितव्या अक्षराला कॉलम्स पाडायचे आहेत ते आपण ठरवू शकतो व पुढे फिनिश वर क्लिक केल्यास आपल्याला हव असलेला डेटा मिळतो.

fw

समजा तुमच्या डेटामधे काही नावं आहेत. ही नावं पूर्ण नावं आहेत म्हणजेच, पहिलं नाव, वडिलांचं नाव, व आडनाव या प्रकारात. आता त्यातून तुम्हाला तीन वेगवेगळे कॉलम्स तयार करायचे आहेत. आता या बाबतीत नावातील अक्षरांची संख्या ही वेगवेगळी असल्याने फिक्स्ड विड्थ चा पर्याय वापरता येणार नाही. त्यासाठी डिलिमिटेडचा पर्याय निवडावा. या पर्यायात तुम्ही निर्धारित कराल त्या अक्षरागणिक तुमच्या डेटा रेंजला कॉलम मधे विभागलं जातं. उदाहरणार्थ नावात 'स्पेस' किंवा रिकामी जागा जिथे जिथे असेल तिथे तिथे कॉलम पाडायचा असं तुम्ही ठरवू शकता. सोबतच्या चित्रात त्याची प्रक्रिया कळेल.

dl

डेटा टूल्स मधलं दुसरं महत्वाचं फीचर म्हणजे रिमूव्ह डुप्लिकेट्स. एखाद वेळी आपल्यासमोर प्रचंड मोठा डेटा असेल आणि त्यात ठराविक ओळींची, नामांची पुनरावृत्ती झालेली असेल तर त्यातून नेमके युनीक म्हणजेच एकापेक्षा जास्त वेळी न आलेले तपशील आपल्याला ठेवायचे असतील तर रिमूव्ह डुप्लिकेट्स या पर्यायाने पुनरावृत्ती होणारे तपशील, त्या ओळी आपल्याला काढून टाकता येतात. हीच क्रीया सॉर्ट करूनही आपण करू शकतो परंतु रिमूव्ह डुप्लिकेट्स मधे ते काम सहज आणि अचूक होतं.

rd

आपली डेटा रेंज सिलेक्ट करून डेटा टॅब मधील रिमूव्ह डुप्लिकेट्स या बटनावर क्लिक करता आपल्याला एक विंडो दिसते ज्यात आपल्या डेटातील कॉलमची शीर्षकं दिलेली असतात. (शीर्षक नसल्यास केवळ कॉलम चं नाव उदा. कॉलम ए) या शीर्षकांपैकी कुठल्या कॉलम मधे पुनरावृत्ती होणारे तपशील शोधून ते काढून टाकायचे आहेत तो कॉलम (एक किंवा अनेक) सिलेक्ट करून ओके बटनावर क्लिक केले असता आपल्याला किती पुनरावृत्ती होणार्या ओळी काढल्या व आता किती उरल्या हा आकडा मिळतो.

अशीच काही अजून फीचर पुढील भागात.

Wednesday, March 8, 2017

शहाणे वेडे


Sunday, March 5, 2017

Microsoft Excel - सॉर्ट आणि फिल्टर


डेटा नीटनेटका करण्यासाठी, प्रेझेंट करण्यासाठी असलेले अनेक पर्याय आपण आत्तापर्यंत बघितले. त्याच कामासाठी असलेला दोन अतिशय महत्वाचे पर्याय किंवा फीचर्स आता आपण जाणून घेऊ. ती फीचर म्हणजे सॉर्ट अँड फिल्टर. मुख्य मेनूतील डेटा या टॅबवर क्लिक केल्यास आपल्यासमोर काही बटन्स दिसतात. ज्यात डावीकडे बाह्य स्त्रोतातून डेटा इंपोर्ट करण्यासाठीचे काही पर्याय आहेत. त्यापुढे डेटा, त्यातल्या लिंक्स रिफ्रेश किंवा अपडेट करण्याचे पर्याय आहेत. त्याच्या उजवीकडे सॉर्ट अँड फिल्टर हा एक संच दिसतो ज्यातील फीचर आता आपण बघू.

सॉर्ट - नावातच याचा अर्थ आहे. आपल्याकडे असलेला डेटा, ठराविक क्रमाने मांडण्यासाठी सॉर्ट हा पर्याय वापरला जातो. परंतु त्याचे अनेक आयाम आहेत. त्याची प्राथमिक प्रक्रिया खालील इमेजमधे आपल्याला दिसेल. आपला डेटा किंवा ठराविक डेटा रेंज सिलेक्ट करावी. जितकी सिलेक्टेड डेटारेंज असेल तितकीच सॉर्ट पर्यायाने पुढे सॉर्ट केली जाते. सिलेक्ट केल्यावर सॉर्ट या बटनवर क्लिक करावं. (शॉर्टकट की Alt+A+S+S). यामुळे एक विंडो उघडते. त्यात, कुठल्या कॉलमनुसार सॉर्ट करणे, त्या कॉलमच्या कुठल्या निकषावर सॉर्ट करणे वर चढत्या, उतरत्या किंवा त्याव्यतिरिक्त वेगळ्या क्रमाने सॉर्ट करणे हे पर्याय आपल्याला ठरवता येतात. एकापेक्षा जास्त निकषांवरही आपण डेटा सॉर्ट करू शकतो.

sort

सॉर्ट बटनाच्या बाजूलाच ए-झेड व झेड-ए लिहिलेली दोन छोटी बटनं असतात. जी सिंपल असेंडिंग वा डिसेंडिंग म्हणजेच चढत्या वा उतरत्या क्रमाने डेटा (टेक्स्ट) पटकन सॉर्ट करण्यासाठी आहेत. (शॉर्टकट की Alt+A+S+A किंवा Alt+A+S+D)

फिल्टर - फिल्टर या पर्यायात आपल्या डेटाच्या शीर्षकांच्या ठिकाणी एक ड्रॉप डाऊन लिस्ट आपल्याला मिळते ज्यात असलेल्या विविध ऑप्शन्सना वापरून आपण आपला डेटा निवडक तेवढाच बघू शकतो. यात एक एक ओळ सिलेक्ट करून निवडक ओळी बघणे, अक्षरानुसार, अंकानुसार, सेलच्या किंवा अक्षराच्या रंगानुसार डेटा क्रमित करणे किंवा वगळणे या गोष्टी आपण निर्धारित करू शकतो. आपण गाडी, कंपनी, किंमत व आसनक्षमता यांच्या एका डेटावर वापरलेले वरील पर्याय सोबतच्या चित्रात बघू शकता.

filter1

filter2

मोठ्या आकारात असलेली माहिती, डेटा बघण्यासाठी, तपासण्यासाठी सॉर्ट व फिल्टर हे पर्याय सर्रास वापरले जातात. त्यांची उपयुक्तता खूप आहे आणि त्यामुळे पिव्हट, टेबल्स, चार्टस सोबतच फिल्टर व सॉर्ट हे पर्याय वापरल्याने एक्सेलवरची आपली कार्यक्षमता नक्कीच वाढते.

Microsoft Excel - लुक अप फंक्शन्सचं महत्व

लुकअप फंक्शन्सना एक्सेलमधे बरंच महत्व आहे. त्यांचा उपयोग जरी खूप असला तरीही त्यांना दिलं जाणारं महत्व, किंवा त्यांचा केला जाणारा बाऊ हा जरा टोकाचा आहे. इंटरव्ह्यू मधे 'व्हीलुकअप येतं का?' हा प्रश्न विचारला गेलेला तुम्ही ऐकला असा. अनेकदा तर एक्सेल मधे मास्टरी असण्याची परमोच्च सीमा म्हणजे व्हीलुकअप, एचलुकअप अशी लोकांची समजूत झालेली बघायला मिळते. लुकअप फंक्शन्स फारशी कठीण नव्हेत. एकदा ती कशा पद्धतीने काम करतात हे आपल्याला कळलं, की झालं.

लुकअप म्हणजे शोध घेणं. अर्थातच, लुकअप फंक्शन्स ही कशाचा तरी शोध घेऊन तो परिणाम आपल्याला मिळावून देतात. एक्सेल म्हटल्यावर सहाजिकपणे एक्सेलमधील डेटा मधे हा शोध घेतला जातो व त्या डेटामधील नेमका भाग किंवा माहिती आपल्याला मिळवता येते. या लुकअप फंक्शन्स प्रकारातील तीन मुख्य फंक्शन्स आपण बघू.

१) लुकअप - हे सरळसोट लुकअप फंक्शन आहे. सिन्टॅक्स असा आहे:
=lookup(lookup_value, lookup_vector, [result_vector])
=lookup हे फंक्शन. lookup_value म्हणजे 'काय शोधायचं?' हा सेल रेफरन्स असू शकतो किंवा मॅन्युअल इनपुट ऑफ अ व्हॅल्यू ऑर टेक्स्ट. lookup_vector म्हणजेच 'कुठे शोधायचं?' या ठिकाणी हा सिंगल कॉलम किंवा सिंगल रो मधील सेल्स चा संच असायला हवा. या रेंजमधे lookup_value शोधली जाते. [result_vector] म्हणजेच 'मिळाल्यास कुठली व्हॅल्यू दाखवायची?' lookup_value मिळाल्यास तिच्याशी संलग्न असलेली व्हॅल्यू कुठल्या सेल रेंजमधून आणायची ती सेल रेंज इथे अपेक्षित आहे, पुन्हा, सिंगल रो किंवा सिंगल कॉलम मधले सेल्स असायला हवेत.

२) व्ही-लुकअप - व्ही चा अर्थ व्हर्टिकल. हे फंक्शन व्हर्टिकल म्हणजेच कॉलम्स मधे साठवलेल्या डेटावर काम करण्यासाठी आहे. याचा सिन्टॅक्स साधारण लुकअप या फंक्शनप्रमाणेच आहे.
=vlookup(lookup_value, table_array, col_index_num, [range_lookup])
व्हीलुकअप हे फंक्शन. पुढे lookup_value म्हणजेच काय शोधायचं? table_array म्हणजेच कुठे शोधायचं? आणि col_index_num म्हणजेच मिळाल्यावर त्याच्याशी संलग्न कितव्या कॉलम मधील व्हॅल्यू उत्तर म्हणून दाखवायची. व्हीलुकअप साठी असलेला डेटा हा कॉलम्स म्हणजेच उभ्या रकान्यांमधे साठवलेला असला पाहिजे हे गृहीत आहे. त्यामुळे कॉलम इंडेक्स नंबर जो आकडा देऊ, त्या कॉलम मधील व्हॅल्यू आपल्याला उत्तरादाखल मिळते. यात आणखी एक भाग आहे तो म्हणजे [range_lookup]. या जागी एक तर ० किंवा १ ही व्हॅल्यू देता येते. ० दिल्यास lookup_value तंतोतंत मॅच मिळाल्यासच उत्तर मिळतं अन्यथा एरर मिळतो. १ दिल्यास lookup_value शी अ‍ॅप्रॉक्झिमेट मॅच व्हॅल्यू मिळाल्यासही उत्तर दिलं जातं.

हे फंक्शन वापरतानाचा महत्वाचा नियम असा की lookup_value आपल्या table_array मधे ज्या कॉलममधे असेल त्याच कॉलमपासून आपलं table_array सिलेक्शन सुरू झालं पाहिजे. किंवा col_index_num हा १ किंवा १ पेक्षा अधिकच असू शकतो. तिथे ० किंवा ऋण संख्या असू शकत नाही.

v

३) एच-लुकअप - व्ही च्या जागी एच म्हणजेच हॉरिझाँटल. या व्यतिरिक्त फंक्शनच्या लॉजिकमधे काहीही फरक नाही. व्हीलुकअप मधे col_index_num असतो त्या जागी इथे row_index_num असतो इतकंच.

h

या फंक्शन्स ची उदाहरणं वर चित्रात दिलेली आहेत. अशाच प्रकारच्या डेटासोबत या फंक्शन्सचा सराव करून बघितला तर लगेच कळेल की व्हीलुकअप सारखी गोष्ट किती साधी सरळ आहे ते. भल्यामोठ्या डेटामधून नेमकी माहिती शोधून काढायचं काम लुकअप फंक्शन्स अतिशय उत्तमप्रकारे करतात.

Microsoft Excel - कंडिशनल फॉर्मॅटिंग

माणसाचं, संगणकावरचं काम सोपं करण्यासाठीच एक्सेलचा शोध लागला आणि यात दिलेलं प्रत्येक फीचर हे याच विचाराने बनवलेलं आहे. असंच एक अतिशय उपयुक्त आणि बहुआयामी फीचर म्हणजे कंडिशनल फॉर्मॅटिंग.



एक्सेलच्या होम टॅबवरच स्टाईल्स या फीचर्सच्या उपसंचात कंडिशनल फॉरमॅटिंग चा पर्याय दिसतो. थोडक्यात सांगायचं झालं तर कंडिशनल याचा अर्थ काहीतरी कंडीशन यात आपण एक्सेलला देऊ शकतो. ती मॅथेमॅटिकल असेल किंवा लॉजिकल असेल. ही कंडिशन सॅटिस्फाय झाल्यास एक्सेलने करायचं फॉर्मॅटिंग आपण निश्चित करू शकतो. फॉर्मॅटिंगमधे सेल कलर, बॉर्डर, फाँट कलर याशिवाय इतर अनेक रेडीमेड पर्याय दिलेले आहेत जसं की इन सेल ग्राफ्स, आयकॉन सेट्स इत्यादी. या सगळ्याचा परिणाम म्हणजे सरस असं प्रेझेंटेशन.

b

या कंडिशनल फॉर्मॅटिंगचं एक उदाहरण खालील चित्रात बघू. यात आपण कंडिशनल फॉर्मॅटिंगच्या पर्यायांपैकी हायलाइट सेल्स रूल्स हा पर्याय निवडू व त्यामधे लेस दॅन ही कंडिशन निवडू. आपल्याकडे असलेला डेटा काही व्यक्तींच्या नावांचा व त्यांच्या वयाचा असून त्यातील १८ वर्षाखालील व्यक्तींच्या ओळी आपण कंडिशनल फॉर्मॅटिंग वापरून हायलाईट करू. कंडिशनल फॉर्मॅटिंग चा पर्याय वापरताना सर्वप्रथम डेटा रेंज, ज्या रेंजवर आपल्याला ही कंडिशन लावायची आहे, ती सिलेक्ट केलेली असणं आवश्यक आहे. अन्यथा आपल्या माउसचा कर्सर ज्या सेलमधे असेल त्या सेलवर हा नियम लावला जाईल. आता आपण आपला डेटा सिलेक्ट करून इफ सेल व्हॅल्यू इज लेस दॅन १८ देन फॉर्मॅट देम रेड विथ रेड फाँट अशा प्रकारची कंडिशन आपण निर्धारित केल्यास रिझल्ट खालील चित्राप्रमाणे दिसेल.

a

याच कंडिशनल फॉर्मॅटिंगचे आणखी अनेक पर्याय आहेत. हे अतिशय कल्पकपणे वापरता येणारं फीचर असून मोठ्या डेटामधून नेमकी हवी ती माहिती काढण्यासाठी अतिशय कामी येतं. यातील डेटा बार चा पर्याय वापरून मिळणारा परिणाम खालील चित्रात दिलेला आहे. असेच यातील निरनिराळे पर्याय आपण वापरून बघू शकता. पुढील भागात लुकअप फंक्शन्स ची माहिती घेऊ.

c

Microsoft Excel - अक्षरांची रंगरंगोटी

टेबल आणि अंकांशी निगडीत बर्याच गोष्टी आपण बघितल्या. आता पुन्हा जरा एक्सेलमधे असलेले प्रेझेंटेशन संबंधित पर्याय बघू. एक अतिशय रोचक आणि सुंदर असा प्रकार एक्सेलमधे आपल्याला उपलब्ध केलेला आहे तो म्हणजे 'वर्ड आर्ट'. हे वर्ड आर्ट खरं तर मायक्रोसॉफ्ट ऑफिसचंच एक फीचर आहे त्यामुळे वर्ड, एक्सेल, पॉवरपॉईंट अशा बहुतेक ऑफिस अ‍ॅप्लिकेशन्स मधे ते असतं. नावातच त्याचा अर्थ आहे. वर्ड म्हणजे अर्थातच हे अक्षरांच्या संबंधित टूल आहे आणि आर्ट म्हणजे त्यात रंगरंगोटी, कलात्मकतेला भरपूर वाव आहे.

मुख्य टूलबारच्या इन्सर्ट टॅब मधे वर्ड आर्ट चं बटण असतं.

a

यात तुम्हाला अक्षरांच्या रंग, आकार, व प्रकारांचे तीस वेगवेगळे पर्याय बघायला मिळतात. त्यापैकी आपल्याला आवडणारा पर्याय आपण निवडावा व त्यावर क्लिक करावं. हे करताच एक अक्षरं टंकण्यासाठीचा पर्याय आपल्यासमोर चालू होतो आणि त्यात संकेतार्थ YOUR TEXT HERE असं लिहिलेलं असतं. ती अक्षरं बदलून आपण आपल्याला हवा तो मजकूर त्यात टंकावा.

एखाद्या फाईलचं शीर्षक, किंवा एखाद्या चार्टचं, टेबलचं शीर्षक देण्यासाठी हा पर्याय अतिशय योग्य असून त्याच्या वापराने फाईल दिसायला चांगली दिसते व एक प्रकारची छाप बघणार्यावर पडते. या शिवायही अनेक बाबतीत वर्ड आर्टचा उपयोग करता येऊ शकतो.

दिलेल्या ३० पर्यायांवरच या फीचरची गंमत थांबत नाही. खरं तर ती तिथे सुरू होते. वर्ड आर्टद्वारे जेंव्हा आपण एखादा मजकूर स्क्रीनवर टंकतो, तेंव्हा त्या ऑब्जेक्टचे दोन भाग पडतात. एक म्हणजे शेप किंवा चौकट ज्यात ती अक्षरं आहेत आणि दुसरा म्हणजे ती अक्षरं. या दोनही गोष्टी आपण आपल्या मनानुसार अमर्याद बदलू शकतो. आणि हे करण्यासाठी टेबल, पिव्हट टेबल प्रमाणेच 'फॉर्मॅट' चा टॅब आपल्यापुढे सज्ज असतो. या फॉर्मॅट टॅबमधे पाच विभाग असतात.

डावीकडून पहिला मेनू असतो इन्सर्ट शेप्स चा. यात आपण गोल, चौकोन पासून ते मुक्तरेषेपर्यंत हवा तो आकार आपल्या फाईलमधे काढू शकतो, किंवा असलेल्या आकारातही फेरफार करू शकतो. म्हटलं तर एखादं छानसं चित्रही या एक्सेलमधे आपण काढू शकू इतकी या फीचरची ताकद आहे. पण शेप्सबद्दल आपण सविस्तर पुढे बघू. तूर्तास वर्ड आर्ट शी निगडीत विभाग बघू.

b

डावीकडून दुसर्या मेनूत आपण शेप स्टाईल्स म्हणजे आपल्या अक्षरांभोवतीच्या चौकटीची रंगरंगोटी करू शकतो. यातही काही आगोदर निर्धारित केलेले पर्याय आपल्याला दिलेले असतात. त्या व्यतिरिक्त आपण त्या आकारात भरायचा रंग, त्याचं शेडिंग, त्यातील नक्षी, किंवा त्यात भरायचं एखादं चित्र हे सगळं ठरवू शकतो. त्या चौकटीची बाह्यरेखा म्हणजेच आउटलाईन कुठल्या रंगाची, किती जाड असावी, त्याला शॅडो, एम्बॉस, रिफ्लेक्शन यापैकी कुठले इफेक्ट असावेत हे आपण निश्चित करू शकतो.

शेप स्टाईलच्याच बाजूला वर्ड आर्ट स्टाईल्स चा मेनू असून शेपप्रमाणेच अक्षरांत भरायचा रंग, नक्षी त्याच्या बाह्यरेखेचा रंग, वजन, नक्षी, त्या अक्षरांना द्यायचे इफेक्ट्स हे सगळं आपण या मेनूतून ठरवू शकतो. बाकी पर्याय जरी शेप स्टाईल्स प्रमाणेच असले तरी एक खूप महत्वाचा पर्याय इथे टेक्स्ट इफेक्ट्स या मेनूत आपल्याला दिसतो तो म्हणजे ट्रान्स्फॉर्म. यात अक्षरांचा आकार आपण बदलू शकतो. ती नागमोडी, वरच्या दिशेने कललेली, तिरकी, गोल, अशा असंख्य प्रकारे आपण बदलू शकतो आणि हे करणं फार मनोरंजक असतं.

c

त्या नंतर अरेंज चा मेनू असून त्यात अक्षरं किंवा कुठलंही ऑब्जेक्ट आपण रोटेट करू शकतो, एकापेक्षा अनेक ऑब्जेक्ट असतील तर त्यांचा दृश्यक्रम ठरवू शकतो आणि आकारासंबंधी इतर काही बाबी निर्धारित करू शकतो.

एक्सेलची खरी मजा हीच आहे की एखादं छोटंसं फीचरही जरी वरवर छोटं सोपं वाटलं, तरी जितकं खोलात शिरावं तितकी त्याची व्याप्ती वाढत जाते. वर्ड आर्टही याला अपवाद कसं असेल?

Microsoft Excel - पिव्हट टेबल ऑप्शन्स



पिव्हट टेबल ऑप्शन्स - पिव्हट टेबल मधेही डीझाईनचा टॅब तुम्हाला कॉस्मेटिक स्वरुपाचे बदल करू देतो. त्याशिवाय इतर बदल करण्याच्या पर्यायांसाठी ऑप्शन्स हा टॅब आहे. यातील पर्याय खालीलप्रमाणे आहेत.

a

पिव्हट टेबल नेम - यात तुम्ही पिव्हट टेबलला नाव देऊ शकता.
ऑप्शन्स - या ड्रॉप डाऊन मेनूवर क्लिक करून त्यात पुन्हा ऑप्शन्स च्या पर्यायावर क्लिक केलं असता एक विंडो उघडते ज्यात अनेक पर्याय आपल्याला दिसतात. ज्यांचं वर्गीकरण लेआउट अँड फॉर्मॅट, टोटल्स अँड फिल्टर्स, डिस्प्ले, प्रिंटिंग व डेटा अशा पाच प्रकारात केलेलं आहे. यातील बहुतांश पर्याय समजायला अतिशय सोपे आहेत ज्यांचा वापर करून ते आपल्याला योग्य प्रकारे समजू शकतील.

b


अ‍ॅक्टिव्ह फील्ड - आपला माऊसचा कर्सर ज्या सेलमधे असेल तो अ‍ॅक्टिव्ह सेल असतो आणि पिव्हट टेबलमधल्या एखाद्या सेलमधे जर कर्सर असेल तर तो ज्या फील्डमधे आहे ते असतं पिव्हट टेबलचं अ‍ॅक्टिव्ह फील्ड. उदाहरणार्थ प्रॉडक्टच्या एखाद्या नावावर आपण क्लिक केलेलं असेल तर प्रॉडक्ट फील्ड आपलं अ‍ॅक्टिव्ह फील्ड असतं. या अ‍ॅक्टिव्ह फील्डच्या बाबतीतले पर्याय आपल्याला सदर मेनूत मिळतात. ज्यात ते फील्ड एक्स्पांड करणं, कोलॅप्स करणं म्हणजेच त्याखालोखाल असलेली फील्ड्स बंद होऊन फक्त एका ओळीत त्या फील्ड्स ची बेरीज किंवा निर्धारित केलेलं उत्तर दिसणं, आणि फील्ड सेटिंग्स हे पर्याय असतात. फील्ड सेटिंग्स मधे आपल्याला त्या फील्डची टोटल हवी आहे किंवा नाही हे ठरवता येतं. इथे टोटल म्हणजे केवळ बेरीज नसून त्यासाठी काउंट, अ‍ॅव्हरेज, मॅक्स, मिन, प्रॉडक्ट हेही पर्याय आहेत. पिव्हट टेबल ऑप्शनसपैकी लेआउट अँड प्रिंट प्रकारातले पर्याय स्वतंत्र फील्ड्स साठीही उपलब्ध असतात.

ग्रूप - यात आपल्याला निवडक ओळी एकत्रित करता येतात, एकत्रित केलेल्या ओळी पूर्ववत करता येतात तसेच फील्ड्स ग्रूप करता येतात.
सॉर्ट - नावाप्रमाणेच यात ज्या फील्ड वर आपला कर्सर असेल ते फील्ड सॉर्ट करता येतं, म्हणजेच त्यातल्या डेटाची क्रमवारी ठरवता येते. यात व्हॅल्यू फील्ड चा सॉर्ट मेनू इतर डेटा फील्ड च्या सॉर्ट मेनूपेक्षा वेगळा असतो.

c
d

डेटा - हा अतिशय महत्वाचा मेनू आहे. पिव्हट टेबल च्य मागे एक माहितीसंच किंवा डेटा असतो. ज्या डेटापासून पिव्हट टेबल बनलेलं आहे तो डेटा रिफ्रेश करण्याचा किंवा बदलण्याचा पर्याय या मेनूत आहे.
अ‍ॅक्शन्स - अ‍ॅक्शन्स मेनूमधे क्लिअर, सिलेक्ट व मूव्ह असे तीन पर्याय आहेत. पैकी क्लिअर च्या पर्यायाने आपल्याला पिव्हट टेबलमधे लावलेले फिल्टर्स किंवा संपूर्ण पिव्हट टेबल घालवण्याचा पर्याय आहे. सिलेक्ट च्या मेनूत आपण पिव्हट टेबलमधील ठराविक भाग/ठराविक फील्ड्स किंवा संपूर्ण पिव्हट टेबल सिलेक्ट करू शकतो. पुढे ते कॉपी पेस्ट करण्याच्या दृष्टीने हे सिलेक्शन असू शकतं. मूव्ह पिव्हट टेबलच्या मेनूत आपण पिव्हट टेबल दुसर्या निर्धारित जागी हलवू शकतो.
शो/हाईड - या मेनूत दिलेल्या गोष्टी आपण व्हिजिबल किंवा हिडन करू शकतो. जसं की हेडर्स, फील्ड लिस्ट व एक्सपांड/कोलॅप्स बटन्स

f

टूल्स - ऑप्शन्स पर्यायातला हा मेनू सर्वात महत्वाचा म्हटला पाहिजे. यातील पहिल्या पर्यायात पिव्हट टेबलवरून आपल्याला पिव्हट चार्ट बनवता येतो. पिव्हट चार्ट म्हणजे थोडक्यात चार्ट व पिव्हट टेबलचं संयुक्तिक रूप आहे ज्याबद्दल विस्तृतपणे सांगावं लागेल. याशिवाय फॉर्म्युलाज नावाचा एक मेनू आहे. या मेनूत आपण कॅल्क्युलेटेड फील्ड आपल्या पिव्हट टेबलमधे समाविष्ट करू शकतो. उदाहरणार्थ प्रॉडक्ट्स, सेल व्हॅल्यू व प्रॉफिट अशा डेटापासून बनवलेल्या पिव्हट टेबलमधे प्रॉफिट पर्सेंटेज हे फील्ड मॅन्युअली अ‍ॅड करता येऊ शकतं. खालील चित्रात दिल्याप्रमाणे त्याची प्रक्रिया असेल. याचप्रमाणे कॅल्क्युलेटेड आयटेम म्हणजेच एका फील्डमधील एकापेक्षा जास्त निर्धारित ओळींची केलेली बेरीज. याशिवाय एकापेक्षा जास्त कॅल्क्युलेटेड आयटेम्स असतील तर त्यांच्या कॅल्क्युलेशनचा क्रम आपण यात ठरवू शकतो. लिस्ट फॉर्म्युला या फीचरने पिव्हटमधे वापरलेले सर्व फॉर्म्युले एका स्वतंत्र शीटमधे दिसतात. ओएलएपी टूल्स असा जो मेनू दिसतो ते एक एक्सेलचं अ‍ॅड ऑन फीचर आहे ज्यात बाह्य डेटाबेस व क्यूब्स च्या वापरातून पिव्हट टेबल्स बनवलं जातं, जो एक वेगळा व व्यापक विषय आहे त्यामुळे तो इथे सांगत नाही.
तर आता वेगवेगळ्या डेटापासून पिव्हट टेबल बनवायचा, त्यात खेळायचा सराव करायला हरकत नाही. इथे दिलेल्यापेक्षा अनेक गोष्टी प्रत्यक्ष वापरातून कळत जातात. एक्सेलची मजाच ती आहे. त्याला अंतच नाही.

Thursday, March 2, 2017

कविता - राऊळी या मनाच्या


राऊळी या मनाच्या
वृत्तः भुजंगप्रयात

जसा चंद्र हा या महाली नभाच्या
तशी ती वसे राऊळी या मनाच्या

तिला काढिता घोर अंधार दाटे
स्मृती राहताती रुपे चांदण्यांच्या

तिला वाटले तोडुनी बंध जावे
न मी आड आलो तिच्या निर्णयाच्या

तशी मी मना लाविली शिस्त आहे
करू लागले योजना ते उद्याच्या

न ठेवीन विश्वास आता त्वरेने
न मोडीन मी कायद्याला जगाच्या

तरी खिन्नता पौर्णिमेला अपूर्व
जरी ठेवितो बंद काचा घराच्या

- अपूर्व ओक

Sunday, February 26, 2017

मराठी; समस्येची पाळंमुळं

सदर लेख लोकमत वृत्तपत्राच्या हॅलो ठाणे पुरवणीत २५-०२-२०१७ रोजी प्रकाशित झाला असून त्याची विस्तारित आवृत्ती या ब्लॉग पोस्ट मधे देत आहे. प्रकाशनाबद्दल #लोकमत चे आभार.

चेहरा, नाव यानंतर एखाद्या व्यक्तीची ओळख म्हणून जर कुठली तिसरी गोष्ट गणली जाऊ शकत असेल तर ती त्या व्यक्तीची भाषा असते. अनेक जण भाषेला केवळ संवादाचं एक माध्यम इतकंच महत्व देत असले तरी भाषा हा अभिच्यक्तीचा, विचारांचा पाया असतो आणि तो किती सशक्त आहे त्यावर व्यक्तिमत्वाची उंची ठरते. भाषेच्या, विशेषतः मराठी भाषेच्या भाग्यात अधून मधून अस्मिता, स्वाभिमान इत्यादी मानही येतात. येऊ घातलेल्या मराठी भाषा दिनाच्या निमित्ताने त्याची प्रचीती आपल्या सगळ्यांना येईलच. 

भाषेत माणसांना जोडण्याचं, आणि तोडण्याचं सामर्थ्य असतं, हे ओळखूनच असेल कदाचित पण इंग्रजीची बीजं इंग्रज भारतात पेरून गेले. मानवजात अनुकरणप्रिय असल्याने आणि त्यातही भारतीयांकडे परकं ते आपलंसं करण्याचं जणु कसबच असल्याने इंग्रजीबद्दलचं अप्रूप वाढीला लागलं. पुढे शिक्षणात, कार्यालयीन संभाषणात इंग्रजीचा वापर प्रतिष्ठेचं प्रतीक बनत गेला, आणि आज इंग्रजीची पाळंमुळं इतकी खोलवर गेलेली आहेत की मराठीला, आणि देशातील अनेक प्रादेशिक भाषांना बांडगुळासारखं जिवंत रहावं लागतंय. 

हे एक प्रकारचं सौम्य युद्ध गेली तीन एक दशकं आपल्या देशात चालू आहे. इंग्रजीच्या या ठिणगीचा वणवा होण्यामागे मात्र आपलेच देशबांधव आहेत. विचार गहाण टाकून होत आलेलं गोष्टींचं अनुकरण आपल्या मानसिकतेचं लक्षण आहे. मग ती इंग्रजी भाषा असो, किंवा पाश्चात्य संस्कृतीसारखी व्यापक संकल्पना. भाषेबद्दल बोलायचं झालं, तर आज आपल्यापैकी काही मर्यादित टक्के लोकांना मातृभाषेच्या वापराचं, मातृभाषेतून शिक्षणाचं महत्व पटतंय, किंवा पटायला लागलंय. परंतु इंग्रजीचा वेढाच इतका जबरदस्त आहे की अशा लोकांना प्रत्येक दिशेने येणारा हल्ला परतवणं मोठं कठीण होणार आहे.

आजची पिढी, ज्यापैकी कदाचित पन्नास टक्के मातृभाषेतून शिक्षण घेतलेली असेल, स्वत: बोलताना इंग्रजीमिश्रित मातृभाषा बोलते. सुरुवात इथपासून आहे. त्या पन्नास टक्क्यातील बहुतांश मंडळींचा इंग्रजी 'काळाची गरज' आहे असा ठाम समज झालेला असल्याने ते त्यांच्या मुलांसाठी मातृभाषेतून शिक्षणाचा पर्यायही ठेवू इच्छित नाहीत, तिथे निवडीची शक्यता नाहीच. मराठी शाळांकडे वाहणारा एक प्रवाह जोर धरतोय खरा, पण इंग्रजीच्या लाटेपुढे तो थिटाच आहे. उलट नामांकित मराठी शाळाही माध्यमबदलाच्या तथाकथित संक्रमणातून जाऊ पहात असल्याने, उपलब्ध पर्यायांमधे आणखी घट होते आहे. ठाण्यातील सरस्वती सेकंडरी स्कूलच्या विश्वस्तांनी गेल्या वर्षी मराठी माध्यमाचं समर्थन करणा-या पालकांच्या मतांनाही कसपटासमान लेखून अनेक आशांना सुरुंग लावला. हा सुरुंग नक्की कुणाचं नुकसान करेल ते काळ ठरवेलच. पण एकंदर शिक्षकांचा दर्जा, शासनाचा निरुत्साह, पालकांची अनास्था अशा तिहेरी कर्करोगाने राज्यातल्या अनेक मराठी शाळांची अवस्था कठीण केलेली आहे. ही परिस्थिती शहरात असली तरी खेड्यापाड्यात चित्र आश्वासक आहे हे नमूद करायला हवं. अनेक जिल्हापरिषदांच्या शाळांना आज आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान मिळत आहे, त्यांची दखल घेतली जात आहे हे विशेष आहे. शिक्रापूरजवळच्या वाबळेवाडी, करडेलवाडी या शाळांची उदाहरणं यानिमित्ताने देता येतील. 

शाळांची किंवा इतर समाजातल्या मतांची जरी ही वस्तुस्थिती असली तरी त्या व्यतिरिक्त अनेक गोष्टी आहेत ज्यांच्याकडे लक्ष दिलं तर असं लक्षात येईल की मातृभाषेतून आपल्या मुलांना शिकवू पाहणा-या पालकाची कशी प्रत्येक दिशेने कोंडी झालेली आहे. या कोंडीची सुरुवात घराघरातून होते आहे. लहान मुलगा बोलू लागला, की त्याला गुड मॉर्निंग, हाय, बाय, शेक हँड, फ्लाइंग किस, गुड बॉय, 'ब्रश' करणे, बेड, चेअर, इत्यादी असंख्य इंग्रजी संज्ञा (जरी त्या आज सर्रास वापरल्या जात असल्या तरी) शिकवल्या जातात. असं होताना, घरात, बाहेर वावरताना, पदोपदी हे रोखायचं म्हटलं तरी कठीण होतं. पुढे पुस्तकं, मोबाईल इत्यादी माध्यमांतून गाणी, गोष्टी यांची ओळख व्हायला लागते. दुकानात गेलं तर दाखवली जाणारी ८०% पुस्तकं इंग्रजी असतात. त्यात अ अननसाचा नसून ए फॉर अ‍ॅपल असतं आणि मुलांना ते शिकवलं जाऊ लागतं. कारण असा ठाम मतप्रवाह असतो की पुढे मुलाला इंग्लिशच बोलायचं आहे. यूट्यूब वर मुलांची गाणी शोधली असता सगळीच इंग्रजी गाणी दिसतात, आणि तीच मुलांना दाखवली जाऊ लागतात. वाढदिवस, माफ करा, बर्थडे इत्यादी सेलिब्रेट होत असताना अनेक खेळणी आणली जातात किंवा भेट म्हणून दिली जातात. त्या खेळण्यांतही जिथे जिथे म्हणून अंक, अक्षरं असतील तिथे तिथे ती इंग्रजीच असतात. पण ही गोष्ट जाणवणारे लोक शोधूनही सापडत नाहीत. मराठीवरचा हा पहिला आणि मोठा हल्ला अनेकांच्या लक्षातही येत नाही. 

मुलाला आजकाल बालवाडीत टाकत नाहीत, तर प्ले-ग्रूप मधे टाकतात. शहरांमधलं हे चित्र आहे. मुंबईसारखी शहरं एव्हाना मराठीबहुल शहरं उरली नसल्याने या प्ले-ग्रूप मधे सर्वभाषिक मुलं-मुली असतात आणि मग देशभर राष्ट्रभाषेचा खोटा मुखवटा घालून पसरलेल्या हिंदी भाषेत या प्ले-ग्रूप मधल्या शिक्षिका (?) मुलामुलींशी बोलतात. अगदीच उच्चभ्रू प्ले-ग्रूप असेल तर इंग्रजीत संवाद होतो. ते इंग्रजीही धड नसतं हे वेगळं सांगावं लागेल. पालक अर्थातच 'व्हॉट डिड यू प्ले टुडे?' विचारत या हल्ल्यापुढेही स्वेच्छेने समर्पण करतात. त्या बालवाड्या ओस पडतात जिथे फक्त खेळ न शिकवता, घरी आल्यावर पाय धुणे, इथपासून आईला, बाबांना मदत करणे इथपर्यंत गोष्टी शिकवल्या जायच्या, मुलांच्या आचारांचा, विचारांचा पाया जिथे भरला जायचा.

शाळाप्रवेशाची वेळ जवळ आली की आजूबाजूला बहुतेक घरची मुलं इंग्रजी माध्यमात असल्याने सहाजिकच मराठी माध्यमाच्या विरुद्ध अनेक सल्ले मिळू लागतात. पुढे माध्यम निवडीपर्यंत हे असंच चालू राहतं. त्यानंतर इंग्रजी माध्यमाचे दुष्परिणाम जरी जाणवले तरी ते कबूल करण्याइतकं मोठं मन नसतं आणि सहन करण्यावाचून इलाज नसतो. हे लिहिण्यामागचा उद्देश की, मराठीच्या अस्तित्वाची जी समस्या आहे ती फक्त शाळा कॉलेज पुरती मर्यादित नसून तिची पाळंमुळं पार खोलवर गेलेली आहेत याची उदाहरणं देणं. 

एकूण बघायला गेलं तर मुळात मराठीबद्दल आस्था वाटणारे, तिचा आग्रह धरणारे कमी उरलेत. बरं तिचा आग्रह म्हणजे इंग्रजीद्वेष नव्हे हे समजणारे त्याहून कमी. आणि आग्रह धरलाच जरी मराठीचा, तरी लहान मुलांच्या खेळण्यांपासून ते मोठ्यांच्या कामकाजापर्यंत असणारे मराठीचे पर्यायच इतके कमी झालेले आहेत की अनेकदा इच्छा असूनही मराठीचा वापर न करता आल्याची कित्येक उदाहरणं आहेत.

इंग्रजीला काळाची गरज म्हणून कुणी नाकारूच शकत नाही, परंतु इंग्रजीचा शिक्षणाचं माध्यम म्हणून अट्टाहास करणं मुलांच्या बौद्धिइक, मानसिक विकासाला मारक आहे हे वारंवार सिद्ध झालेलं आहे, त्यावर अभ्यास झालेला आहे. युनेस्कोचे दाखले, किंवा जगभर केलेलं संशोधन असूनही आजचा पालक काहीतरी क्षुल्लक कारणं सांगत आपली फसवणूक आणि मुलांचं नुकसान करताना दिसतो. मानव अनुकरणप्रिय असला तरी मानवाला 'विचार' नावाचं कौशल्य दिलेलं आहे, परंतु या बाबतीत माणसं विचाराविनाच निर्णय घेताना दिसतात. धनाढ्यांपासून ते घरोघर कामं करून इंग्रजी शाळेची फी भरणा-या बाईंपर्यंत कुणीही 'इंग्रजी माध्यम का? आपण करतोय ते योग्य आहे का?' असे कुठलेही प्रश्न स्वतःला विचारत नाही, की त्यांची उत्तरं (मतं नव्हे) शोधायचा प्रयत्न करत नाही. मुळात योग्य ते करावं यापेक्षा सगळे करतात ते करावं या तत्वाने आज अधिकाधिक लोक चालतात आणि तिथेच मराठीसाठीच्या समस्येची सुरुवात होते.

मराठी सिनेमाचा होत चाललेला कायापालट, ट्विटर, फेसबुक वरील मराठी समूह हे सगळं जरी वरवर आश्वासक वाटत असलं, तरी मराठीचं शाश्वत संवर्धन व्हायला हवं असेल तर शिक्षणातून मराठी हद्दपार होऊन चालणार नाही. हा राजकीय किंवा तत्सम मुद्दा नसून जगातल्या सर्व इंग्रज्येतर भाषिक देशांमधे मातृभाषेतूनच शिक्षणाला पसंती दिली जाते. जपान, जर्मनी, फ्रान्स आणि असे असंख्य देश आहेत की भविष्यात जिथे मुलांनी काम करावं असं भारतातल्या पालकांना वाटतं, जे देश त्यांच्या त्यांच्या प्रादेशिक भाषांनाच महत्व देतात. पुढे आपली मंडळी त्या भाषा 'फॉरेन लँग्वेज' म्हणून शिकून तिथे काम करायला जाताना दिसतात. पण हे सगळं मराठी माणसांच्या डोक्यात शिरत नाही हे मराठीचं दुर्दैव आहे. आणि पर्यायाने देशातील प्रत्येक प्रादेशिक भाषिकाचं दुर्दैव आहे. शासनाकडून अपेक्षा करण्यासारखा मूर्खपणा दुसरा नसेल कारण त्यांच्याकडून जर काही व्हायचं असतं तर आजवरच्या पन्नास वर्षात झालं असतं. मराठीसाठी प्रामाणिकपणे कुणीच उभं राहताना दिसत नाही. तेंव्हा व्यक्तिगत प्रसार, प्रबोधन, मनपरिवर्तन हेच उपाय दिसतात.

आता मराठी भाषा दिनानिमित्त मराठी प्रेम उफाळून येईल. मोबाईलवर, फेसबुकवर मराठी संदेश फिरतील. 'बोलतो मराठी...' इत्यादी स्टेटस मेसेज ठेवले जातील. पण या सगळ्या शुभेच्छा, प्रेरणा संदेश फक्त पाठवून सोडून न देता भेटणा-या प्रत्येक व्यक्तीशी मातृभाषा शिक्षण, मराठीचा आग्रहाने वापर, हे विषय बोलायला हवेत. आपल्याबरोबर अनेक आहेत हा विश्वास वाटल्यास मराठी की इंग्रजी अशा दोलायमान अवस्थेत असलेले अनेक पालक संघटित व्हायला तयार होतील. पालकांनी मिळून उद्या बालवाड्या सुरू केल्या, छोटे मोठे गट बनवून मुलांना समवयीन, समभाषिक मुलांमधे मिसळायची संधी दिली तर ते चित्र फार आनंद देणारं असेल. तेंव्हा मराठी भाषा दिन साजरा करायला हवाच, पण मराठी भाषा 'दीन' होते आहे आणि ही वस्तुस्थिती बदलायची वेळ हातातून निसटत आहे, याची जाणीव ठेवणं गरजेचं आहे. मराठी भाषेवर होणारा हा अविरत हल्ला मोडायला मोठी खेळी खेळायची गरज आहे. तेंव्हा या विषयावर प्रत्येकाने वाचावं, विचार करावा व मग आपली, आपल्या मुलांच्या शिक्षणाची दिशा ठरवावी. 


Tuesday, February 14, 2017

Safety and the Indian outlook

I have been contemplating writing an article on safety, but I never had the right frame of mind to put fingers to keys. Not because I was lost for words, but simply because I was frustrated whenever I started writing.

Frustrated about the disregard for safety. About our firm-rooted belief that turning a blind eye to daily safety measures is cool. About dangerous practices that have become routine because “everyone does it. What’s the big deal?” At long last however, I decided to type my tuppence down in the hope that it will get the topic off my chest.

Safety is and should be a thing of prime importance to all of us. It is a trait inherent to every living creature for survival. From ants to elephants, all beings care for personal safety. In humans, it now falls under the 'common sense' umbrella, and yet, is uncommon. It makes me wonder whether we are desensitized to ignoring our inborn ability to anticipate possible hazards.

Be it the risk of stumbling over an uneven surface of the road, or the risk of meeting an accident owing to someone else’s or your own undisciplined driving, we ignore preventive measures and rely on curative ones. There may be protective devices like a helmet or an airbag, there may even be your insurance that you rely on, and there may even be prayers shielding you from dangers, but a risk is a risk. In case of a mishap, regret in retrospect won’t heal the physical and emotional damage caused. Likewise, no insurance will rewind time.

I stay in India, and having visited Europe, America and other parts of Asia, I find the Indian attitude to safety most alarming. I see countless people failing to perceive daily hazards. I talk to as many as I can and make them aware of what they are doing wrong, knowing very well that my effort is negligible compared with the magnitude of disregard for safety.

India is a fast-paced country. Especially, the metro cities where no one has time to wait for the 'it is now safe to remove the storage device' pop-up; let alone a traffic signal. Safety, therefore is the first virtue to take a hit. A common example is the reluctance to the use of helmet. In an ideal scenario, a person should wear a helmet while riding a bike, out of his own interest. The government having to make such things compulsory sounds comical. But that is what happens. Safety in India is often instigated by rules and not by general awareness.

What escapes the scope of rules, common sense must compensate for. Trying to board a running train or a moving bus, breaking traffic rules, using a charging mobile phone, plugging in a pin while the power is on, leaving your hand on the manual door of an elevator, are far too common. One who consciously avoids these is often laughed at for being a ‘sissy’.

What really antagonizes me is how reckless people are with their children. Having become restless every time the nurse even carried my newborn from one room to another in the hospital, I cannot understand how some people can drag their child with one hand while the child struggles to keep up with the parent while crossing a busy road. Invariably does this sight feature the child walking on road side instead of curb side. Curbs in India are either nonexistent, not a walkable surface, or occupied by hawkers. It is dangerous to walk your child on the road side. Your child has to always be walking on the curb side so that even if he leaves your hand and runs for something, you can avoid a possible accident. But even the educated ones do not have enough sense to realise that.

Motorcycles, though meant for two passengers, serve as a family vehicle for many. A family of three, sometimes four with two adults and two children, moves around the city on a bike. When wearing a helmet is so cumbersome even for the rider, it is obvious that the pillion, the little one squeezed between the two, or sitting on the tank does not wear it. The pillion often holds her (because that is how the usual arrangement is) cell phone in one hand and the child in the other. A sleepy child dozes in his mother’s unsteady lap, whose stoll (Odhni, as it is called) is dangerously close to getting caught in the back wheel.

The list is endless. But the fundamentals are the real worry. The approach, the upbringing is majorly at fault as safety is hardly seen as a quality these days. It is merely a voluntary measure taken by a ‘paranoid few’. A vicious circle of 'should be done – but no one does – so why should I' becomes the cause of discomfort, injury, or worse, death to either them or others.

Safety must be instilled as a principle not only in the children but also in adults who, for whatever reason, ignore it. People around you, even your relatives may be ignoring safety and may even laugh at you if you are safety conscious. I have many such people around me. But I keep insisting on safety hoping them to realise the importance some day. Hazard perception is essential and can be decisive in a dangerous situation. I have to mention that companies like Schindler where I have worked give immense importance to safety and it therefore comes as a policy to their employees, which gradually transforms into a habit.

This was one perspective showing what the people in general think and do about safety. The government on the other hand, also needs to play a big role which it never does. This is evident by the fact that while the schools are going digital, the suburban trains still run with people clung to the open doors. There is internet on railway stations, but rarely a clean toilet. Almost seventy years since the country became independent, the inherent disregard for human safety has not changed.

At the end of the day, it is only you who is responsible for your safety. It does not make you a sissy if you are don’t sneak past the traffic by driving on the wrong side of the road. No time is saved if you alight a train before it stands still. The cost of life is more than the total of all virtual incentives you take risks for. It is best to anticipate, prevent and protect, and to imbibe these virtues in our society. If we care for safety, safety takes care of us. It is reciprocal.



- Apurva J Oka
#safety #india #awareness #negligence #risk

Tuesday, January 31, 2017

Saturday, January 28, 2017

वेडेपण, शहाणपण


Sunday, January 22, 2017

Tuesday, January 3, 2017

दगड!

रागाची ती उचल काय, दगड!
विचारांची मजल काय, दगड!

जात पात वजा भाग गणित
गणिताची उकल काय, दगड!

अभेद्य त्यांच्या आयुष्याची शिल्पं
पुतळे तोडून तुटंल काय, दगड!

देऊळ म्हणून आत गेलो बघत
गर्दीपुढे अचल काय, दगड!

बळावलेला ज्वर आहे, जबर
औषधानं निघंल काय, दगड!

तोड-फोड टीका निषेध कहर
सरतेशेवटी सफल काय, दगड!

नीट बघा, कळणार नाही फरक
हात, बाण, कमळ काय, दगड!

उद्या पुन्हा देतीलच ते वचन
निर्लज्जांचं नवल काय, दगड!

आमंत्रणं, आरक्षणं सकल
उरलेल्यांची दखल काय, दगड!

पोखरतील विकून खातील असंच
देशामध्ये उरंल काय, दगड!

चीडचीडच व्हायची लिहून अखेर,
कविता काय, गझल काय, दगड!

- अपूर्व ओक



सर्व हक्क सुरक्षित.

Friday, December 30, 2016

चन्ना मेरे या (एक भाजीदार विडंबन)



चन्ना मेरेया (एक भाजीदार विडंबन)


एक लडकी किसी काम से बाहर जा रही है और अपने पती को भाजी लानेको कह रही है... फिल्मी अंदाज में.


अच्छा चलती हूं
भाजी लेना याद रखना
थैली मे टमाटो, बटाटे के बाद रखना

घर पे जाके यारा
काटके प्याज रखना
और फिर रोटीवाला
पीसके अनाज रखना

काम है बडा, भाग चल पिया
और जल्दी जल्दी भाजी लेके आ

भाजी लेके आ लेके आ
भाजी लेके आ लेके आ
भाजी लेके आ लेके आ जल्दी आ
ओ पिया..

भाजी लेके आ लेके आ
भाजी लेके आ लेके आ
भाजी लेके आ लेके आ जल्दी आ
ओ पिया..

हंम... भाजीवाला ना
भाव करे तो देखो
कम तो नही है, भाजी
कम तो नही है

अदरक को ध्यानसे परखो
नम तो नही है
नम तो नही है

कितनी दफा मेथी को मेरी
उसकी गाडी पे बैठे मैने साफ किया

भाजी लेके आ लेके आ
भाजी लेके आ लेके आ
भाजी लेके आ लेके आ जल्दी आ
ओ पिया..

नोक तू किसी भिंडी की
तोड ले जरा
अगर टूटे ना तो
सारी भिंडी छोड के तू आ

नींबू चार दो आखिर मे
फ्री जो ना मिले
ले उठा, अपने हक का सिक्का
बजा के तू आ

भाजी लेके आ लेके आ
भाजी लेके आ लेके आ
भाजी लेके आ लेके आ जल्दी आ
ओ पिया..

अपूर्व ओक
२९-१२-१६

Thursday, December 29, 2016

अशीच अमुची शिल्पे असती...

अशीच अमुची शिल्पे असती उंच डोंगरांवर
महाराजांची असती झाली कीर्ती मग जगभर

अशीच अमुची आई असती... च्या चालीत हे वेगळे शब्द म्हणावेसे वाटले. निमित्त होतं संगणकावरचं एक छायाचित्र. विंडोज च्या ऑटोमॅटिक बदलणार्‍या लॉक स्क्रीनच्या चित्राची माहिती काढायची हा छंदच झालाय. जगातील उत्कृष्ठ, (आपल्याला) अपरिचित अशा ठिकाणांचे फोटो रोज माहितीत भर पाडतात. असाच आज एक फोटो आज दिसला, रोन्डा, मलागा, स्पेन इथल्या एका कड्यावर उभ्या असलेल्या वास्तूचा.



साधारण २५०० फूट उंची असलेल्या या एका छोट्याशा पठारावर जाणार्‍या एका प्राचीन पुलाचा तो फोटो होता. पुएन्ते न्यूवो म्हणजेच नवीन पूल असं त्याचं नाव. तो इतका जबरदस्त देखणा फोटो होता की दुर्लक्ष करणंच अशक्य होतं. त्यात दिसणारा सभोवतालच्या गावांचा, डोंगररांगांचा परिसर बघून एकदम राजगड, किंवा हरिश्चंद्रगडावरून दिसणारी दृश्य आठवली. किंबहुना, महाराष्ट्रातल्या प्रत्येक किल्ल्यावरून दिसणारं दृश्य हे इतकंच मोहक असतं. मग सुरुवातीला स्पेनमधले, आणि मग जगभरातले सर्वाधिक प्रसिद्ध किल्ले शोधले. राजस्थानचे चित्तोडगड, मेहरानगड, मुरुडचा जंजिरा ही नावं अनेक संकेतस्थळांवर होती पण ती वगळता महाराजांचा एकही किल्ला एकाही यादीत दिसला नाही. वाईट वाटलं.

मी वर्णन करण्यापेक्षा तुम्हीच बेस्ट फोर्ट्स इन द वर्ल्ड असं काहीसं शोधून बघा गूगलवर. आणि मग त्यात दिसणारे किल्ले, त्यांची राखलेली निगा, त्यामुळे आजही स्पष्ट दिसणारा रुबाब, अर्थातच पर्यटकांचा ओढा हे सगळं बघून तुम्हालाही असं वाटतं का बघा माझ्यासारखं, की अशीच अमुची शिल्पे असती...

राजकीय बाबींवर मत न मांडता, आणि किल्ल्यांची पर्यटन स्थळं व्हावीत की नाही हा मुद्दाही न छेडता ही हळहळ व्यक्त करावीशी वाटली. आपला राजगड काहीच्याकाही सरस ठरला असता जर त्याचं राजपण आपण, आपण म्हणजे पर्यायाने सरकार आलंच, जपलं असतं, त्यासाठी योग्य प्रयत्न झाले असते. पण असो. त्यामुळे वाईट वाटतं, पण जगात इतर बर्‍याच ठिकाणी अशा आपल्या किल्ल्यांपेक्षाही प्राचीन असलेल्या वास्तू आजही तेवढ्याच भक्कम उभ्या बघून बरंही वाटतं. आपल्या नाही इतर कुणाच्या, पण इतिहासाचं तारुण्य बघितलं की भविष्याचं आयुष्य मोठं असल्याचं समाधान मिळतं. 

अपूर्व ओक
#spain #ronda #puentenuevo #forts #maharashtra

इतर काही देखणे, बुलंद किल्ले 


                                    एडिनबरा, स्कॉटलंड

अलेप्पो, सिरिया



प्राग कासल, प्राग

होहेन्साल्सबर्ग, ऑस्ट्रिया